La Gilda: Van het witte doek naar het aperitivo-uurtje

Een filmster, een cocktailprikker en een glas voor de lunch. Het verhaal achter de Gilda i Vermut-poster van Cha neemt een heerlijk omweggetje van Hollywood naar de Spaanse bar.

Kijk naar haar uitdrukking. De neergeslagen oogleden, de opgeheven kin, de lippen die op het punt lijken te staan een zin uit te spreken. Ze heeft haar licht gevonden en weet precies wat ze ermee moet doen. Kijk dan nog eens: deze hoofdrolspeelster is een aperitiefhapje.

In Gilda i Vermut geeft Cha een vertrouwde barsnack de uitstraling van een filmster. De grap werkt meteen. Het verhaal erachter voert ons van een casino in Buenos Aires naar een bar in San Sebastián, met onderweg een stop voor vermout.

Voor de pintxo, het beeld

Gilda verscheen in 1946, geregisseerd door Charles Vidor, met Rita Hayworth en Glenn Ford. Het verhaal speelt zich af in een casino in Buenos Aires, waar gokken slechts een van de spellen is die worden gespeeld. Johnny Farrell, gespeeld door Ford, gaat werken voor casino-eigenaar Ballin Mundson en ontdekt dan dat diens vrouw, Gilda, een vrouw uit zijn eigen verleden is.

Verlangen, jaloezie en macht gaan tussen hen heen en weer. Een blik kan een beschuldiging worden; genegenheid is verstrengeld met bezitsdrang. De film is een klassieker van de film noir, maar het beeld dat het langst blijft hangen, is een muzikale scène: Hayworth in een zwarte avondjurk, terwijl ze tijdens Put the Blame on Mame langzaam een lange zwarte handschoen uittrekt. Een opvallend klein gebaar heeft een enorm lang leven.

Gilda groeide uit tot een icoon van de femme fatale. Maar als je haar alleen door die lens bekijkt, mis je iets. We kunnen de film ook lezen als het portret van een vrouw die gevangen zit in de verhalen die mannen over haar vertellen, bekeken, beoordeeld en beheerst door mannen die verlangen naar haar verwarren met bezit. Die spanning maakt de glamour interessanter. Haar optreden is verbluffend; de wereld om haar heen is allesbehalve zorgeloos.

Hoe Gilda aan een cocktailprikker kwam

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan kreeg een veel kleinere gilda een plek op de bar. De traditionele pintxo bestaat uit een groene olijf, een ansjovis en een ingelegde guindillapeper, vaak piparra genoemd. Rijg ze aan een cocktailprikker en veel meer hoeft er niet te gebeuren.

Volgens het bekende lokale verhaal ligt de oorsprong bij Casa Vallés in San Sebastián. In het verhaal dat in de stad wordt doorverteld, kreeg de combinatie de naam van de film omdat ze verde, salada y picante was: groen, zout en pittig. In het Spaans laat die beschrijving het publiek een knipoog zien. Verde kan iets gewaagds suggereren, salada iemand die levendig of geestig is en picante iets ondeugends én pittigs.

Het is een goed verhaal voor aan de bar, en je kunt het het best ook zo vertellen: als lokale traditie, niet als een naamgevingsceremonie waarvan elk detail te bewijzen valt. Het toeristenbureau van San Sebastián presenteert het verband als een legende. Toch heeft die associatie drie alledaagse ingrediënten een ongewoon filmisch karakter gegeven.

De smaak is minder theatraal dan de reputatie doet vermoeden. De ansjovis zorgt voor zout en hartige diepte; de peper brengt azijn en knapperigheid; de olijf voegt een volle, vlezige hap toe. Piparra’s zijn vaak mild, al verschilt de scherpte. Samen gegeten vullen de ingrediënten elkaar aan. Het plezier zit in dat compacte evenwicht, niet in een wedstrijdje wie het best tegen chili kan.

En de vermout? Die komt erbij

De gilda is de pintxo. Vermout is de drank die erbij kan worden geserveerd, geen ingrediënt van de traditionele spies. CHA’s titel, Gilda i Vermut, brengt de twee samen met het Catalaanse i: gilda en vermout.

Vermout begint met wijn, op smaak gebracht met botanische ingrediënten zoals kruiden, wortels, bloemen, citrusschil en specerijen. Meestal wordt er extra alcohol aan toegevoegd en wordt de wijn, afhankelijk van de stijl, in verschillende mate gezoet. De naam komt van het Duitse Wermut, dat alsem betekent: de plant, niet de anijshoudende drank absint.

Gearomatiseerde wijnen zijn veel ouder dan de moderne fles. Turijn en de traditionele datering van Antonio Benedetto Carpano op 1786 vormen een belangrijk ijkpunt in de geschiedenis van de moderne vermout. Ze zijn minder bruikbaar als absolute bewering dat één persoon het hele idee heeft uitgevonden. De Oxford Companion to Spirits & Cocktails wijst op de moeilijkheid om het bekende oorsprongsverhaal te verifiëren.

Een korte reis langs de vermoutkaart

Turijn en Piëmont blijven centraal staan in het Italiaanse verhaal. Aan de andere kant van de Alpen heeft Chambéry zijn eigen traditie, vertegenwoordigd door Dolin. Verder naar het zuiden in Frankrijk wordt Noilly Prat geassocieerd met Marseillan, aan de Étang de Thau. Dit zijn verschillende plaatsen en tradities, geen onderling verwisselbare namen op een drankenkaart.

In Spanje is Reus in Catalonië een bijzonder belangrijk referentiepunt. Het toeristenbureau van de stad beschouwt vermout als onderdeel van haar industriële en sociale geschiedenis. Verder naar het zuiden biedt Jerez met sherrywijnen een andere uiting van deze categorie. De rode vermout van Lustau combineert bijvoorbeeld Amontillado en Pedro Ximénez. De wijn onder de botanische ingrediënten kan het drankje een heel ander karakter geven.

Aan de bar is er ook een nuttig onderscheid. Vermout is een categorie; Martini is een merk, met een geschiedenis die teruggaat tot 1863. Een Dry Martini is een cocktail, traditioneel gemaakt met gin en droge vermout. En een lichte kleur betekent niet automatisch een droge smaak: de witte vermout van Dolin is zoeter dan hun Dry. Het is de moeite waard om blanc, bianco en dry goed te lezen, in plaats van ze als synoniemen te beschouwen.

Het moment aan tafel dat voor iedereen is

In Spanje verwijst tomar el vermut, of fer el vermut in het Catalaans, zowel naar een sociale gelegenheid als naar een drankje: elkaar ontmoeten voor de maaltijd, wat hapjes delen en de conversatie laten voortkabbelen. Een gilda past hier goed bij, naast olijven, chips of goede conserven.

Serveer de vermout gekoeld, eventueel met ijs en citrus, of met een scheutje sodawater uit een sifon, als je daarvan houdt. Bij een zoetere stijl kan de rondere smaak de scherpe indruk van azijn en zout verzachten; de bittere en kruidige tonen houden de combinatie levendig. Er is ruimte voor persoonlijke voorkeur, er bestaat geen verplichte formule. Bewaar de fles na opening in de koelkast: ook versterkte wijn verliest door oxidatie zijn frisheid.

Cha heeft dit moment al op een andere manier uitgewerkt in El Vermut. Daar verwijzen het getal 22 en het bijschrift onder de afbeelding naar een Lotería-kaart. IJs, een krul citrus en brede groene wijnbladeren staan rond het glas tegen een okerkleurige achtergrond. De drank is meteen herkenbaar. Hij is het embleem van de gelegenheid geworden.

Cha brengt het verhaal terug naar het scherm

Met Gilda i Vermut, onderdeel van de Speciale serie La Cantina binnen haar collectie Spanish Capsule™, kiest Cha een andere weg. De snack die naar een filmster is vernoemd, wordt zelf een ster. De cinema keert terug naar de pintxo die zijn naam eraan ontleende.

Het extra grote glas werkt bijna als een podium. De centrale figuur heeft zware olijfgroene oogleden, een perzikkleurige mond en lange, taps toelopende contouren die een extravagante avondsilhouet suggereren. Ernaast brengt een olijf, gewikkeld in een lichte ansjovis en doorboord met een prikker, het hele schouwspel terug naar de bar. Kleine stralende streepjes kondigen de entree aan; kleine lusjes in de hoeken maken van de rand een bewust bescheiden versiering.

De letters hebben hetzelfde nonchalante zelfvertrouwen als de tekening. Een piepklein hartje boven de i in Gilda helpt de toon te zetten. Zwarte lijnen dragen de expressie; crème, olijfgroen, perzik en amber doen de rest. De getextureerde ondergrond en de licht onregelmatige contouren geven het werk de warmte van een oude gedrukte aankondiging, zonder te doen alsof het een antiek stuk is.

Daarin blijkt de vaardigheid van Cha: ze heeft maar weinig nodig om een personage neer te zetten. De humor is liefdevol en de verwijzing blijft leuk, ook als je de film nooit hebt gezien. Ken je het verhaal, dan ontvouwt zich een extra laag. Een barsnack staat ineens in de schijnwerpers, met de kalmte van iemand op wie al werd gewacht.

Van Hollywood naar San Sebastián en van de bar naar de muur: Gilda heeft haar omgeving meer dan eens veranderd. Haar gevoel voor een entree is ze nooit kwijtgeraakt.

Bronnen & verder lezen

Filmgeschiedenis: BFI, Gilda (1946); TCM, Gilda; MoMA, Gilda. 

De pintxo: Toerisme San Sebastián, recepten en de Gilda-traditie; Casa Vallés; Cadena SER, 10 augustus 2026. 

Vermout: The Oxford Companion to Spirits & Cocktails, “vermouth”; Carpano, bedrijfsgeschiedenis; Dolin, witte vermout; Toerisme Marseillan, Noilly Prat; Toerisme Reus, geschiedenis van vermout; Lustau, Vermut de Jerez; Martini, bedrijfsgeschiedenis; International Bartenders Association, Dry Martini; Gastroteca, Catalaanse maaltijdtradities; Julie Sheppard, gids van Decanter, bijgewerkt op 14 augustus 2026.

Illustraties: originele kunstwerken van Cha, © Cha / MyRetroPoster. Koptekst: fotomontage van Alex. Achtergrondfoto afkomstig van PxHere, vermeld onder CC0 1.0 Universal. De filmposter van Gilda (Columbia Pictures, 1946) is afzonderlijk toegevoegd.